Het weggegooide kerstmaal

Eddie Brennan wist dat Kerstmis verloren was op het moment dat de kok van het bataljon uit zijn barak kwam met de kalkoen in zijn armen, zoals je een ziek kind draagt, en hem in de vuilnisbak gooide.

Het was zaterdag 23 december 1944, rond vier uur 's middags, in een Engels kamp waar het niet meer was opgehouden met regenen sinds ze er eind november waren aangekomen. Het begon al te schemeren. Achter de kok kwamen twee helpers die elk een ketel aardappelen droegen, en ze kieperden ze op de zwarte grond voor de deur, zonder zelfs maar een schone plek te zoeken. De damp hing even boven de hoop, daarna bleef alleen de geur over.

“Ze zijn gek,” zei Eddie.

“Ze hebben bevelen,” zei Tommy.

Tommy Malloy had altijd een verklaring. Die had hij al op zijn zevende, in Fernwood Street, toen de glazenmaker kwam klagen over een bal die niet de zijne was en hij heel kalm, met zijn handen op zijn rug, had uitgelegd dat het de bal van Eddie was, maar dat Eddie het niet expres had gedaan. Hij was de kalme van de twee. Eddie was de rest.

De bevelen waren om twaalf uur gekomen. Niemand wist er meer van dan wat er in de rij voor de post was gezegd: de divisie vertrok, vanavond nog, naar Frankrijk. Ze hadden het over België, over de Duitse doorbraak in de Ardennen, over hele regimenten die daar in de sneeuw waren weggevaagd en die vervangen moesten worden. De sergeant van compagnie K had gezegd dat hij van niets wist en dat hij niemand wilde horen, en dat was het bewijs dat het ernstig was.

“Al drie weken hebben ze het over dat diner,” zei Eddie. “Drie weken. Er was cranberrysaus. Ik heb de blikken gezien.”

“Je eet wel saus in Frankrijk.”

“In Frankrijk eten ze kikkers.”

“Dan eet je kikkers.”

Eddie begon te lachen, omdat dat makkelijker was dan de rest, en twee jongens van de sectie die met hun plunjezak voorbijkwamen, begonnen ook te lachen zonder te weten waarom. Hij had die gave, met zijn rode haar dat hem van ver aankondigde. Zijn moeder zei dat hij al pratend ter wereld was gekomen en zijn zin sindsdien nog niet had afgemaakt.

---

De vrachtwagens kwamen bij het vallen van de avond. Ze reden lang, met afgeschermde lichten, door een land dat je niet zag, de mannen tegenover elkaar op de banken, het geweer tussen de knieën, de plunjezak onder de voeten. Niemand sliep. Achterin rookte iemand, ondanks het verbod, en de sigaret gloeide op en doofde weer, als een piepkleine vuurtoren.

En toen was er Southampton.

Eddie zag van Southampton alleen kaden. Eindeloze loodsen, roerloze kranen tegen de lucht, spoorrails waar je op je voeten moest letten, en overal soldaten. Hij had nog nooit zoveel soldaten tegelijk gezien, zelfs niet bij de training in Alabama. Ze kwamen per vrachtwagen aan, ze werden uitgeladen, opgesteld, vergeten. Compagnieën waren onderweg verdwaald. Secties wachtten op een luitenant die maar niet kwam. De wind kwam van zee en ging door de legerjas heen alsof die van papier was.

Ze moesten zes uur wachten.

Zes uur staan of zitten op de plunjezakken, op het beton, naast een gesloten loods. Ze hadden te horen gekregen: jullie verroeren je niet. Dus verroerden ze zich niet. Sommigen sliepen rechtop, de helm over de ogen. Anderen kaartten bij het licht van een zaklamp met een zakdoek eroverheen. Een jongen uit Texas vertelde drie keer hetzelfde verhaal over een muilezel, en het was de eerste keer al niet grappig.

Eddie had graag op zijn mondharmonica gespeeld. Hij voelde hem tegen zijn ribben, in de linkerbinnenzak van zijn legerjas, waar hij hem altijd bewaarde, een Hohner Marine Band die zijn vader hem voor zijn zestiende verjaardag had gegeven, met een kaartje waarop hij had geschreven: Om ergens anders dan thuis lawaai te maken. Maar af en toe liep er een officier langs de rijen, en Eddie herkende het soort officier dat mondharmonica's in beslag neemt.

Dus praatte hij.

Hij praatte over Fernwood Street, over het sportveld van de school, over de dochter van de Kowalski's, die met een matroos uit Cleveland was getrouwd, over de Packard van meneer Hennessy die alleen startte als je er zachtjes tegen praatte. Tommy luisterde en keek naar het zwarte water tussen twee schepen. Hij zei bijna niets. Af en toe glimlachte hij, en Eddie wist dat die glimlach betekende: ga door.

Rond één uur 's nachts zei Tommy:

“Mijn moeder gaat morgen voor mij dekken.”

“Waarom zou ze dat doen?”

“Omdat ze het doet. Sinds ik weg ben. Peggy heeft het me geschreven. Ze zet mijn bord klaar, ze beseft het, ze ruimt het weer op.”

Eddie wist niets te zeggen, en dat gebeurde zelden.

---

Om twee uur kwam er beweging in.

Er was geen bevel dat iemand echt hoorde. Er was een beweging aan het eind van de kade, mannen die opstonden, anderen die hen volgden, en algauw schoof de hele massa op naar een loopplank die verlicht werd door blauwe lampen. Je ging niet per compagnie aan boord. Je ging aan boord zoals je was aangekomen. Een sergeant die Eddie nooit eerder had gezien telde hardop en hakte de rij op goed geluk door met zijn arm: jullie daarheen, jullie naar de andere kant. Er lagen twee schepen. Een deel van compagnie K ging naar het ene, een deel naar het andere, en Eddie zag gezichten die hij al sinds Camp Blanding kende in de nacht verdwijnen zonder dat hij hun gedag kon zeggen.

Hij greep Tommy bij zijn mouw en liet hem niet meer los.

Het schip heette Léopoldville. Eddie hoorde het onder aan de loopplank roepen door een sergeant die van een lijst las, en hij vond het een naam voor een gebakje. Het was een grote grijze boot, waarschijnlijk ouder dan hij, die rook naar verf, naar keuken en naar stookolie. Een matroos met een muts, die geen Engels sprak, wees hun met zijn hand de weg, steeds naar beneden.

Ze daalden af.

IJzeren trappen, smal en steil, waar de plunjezakken aan de leuningen bleven haken. Een dek, en nog een. Een geur die bij elke verdieping dikker werd. Ten slotte een grote, lage ruimte achteraan, onder geel licht, die iemand ruim nummer 4 had genoemd en die vroeger vast voor iets anders dan mensen had gediend. Er waren banken die aan de vloer vastzaten, tafels, en aan het plafond haken waar opgerolde canvas hangmatten aan hingen.

“Hangmatten,” zei Eddie. “We zitten bij de Engelse marine.”

“De Belgische,” zei een jongen.

“Hetzelfde.”

“Nee,” zei Tommy.

De hangmatten waren in drie minuten weg. De slimmeriken hadden meteen begrepen dat er niet genoeg waren voor iedereen en dat wie overbleef op de banken of op de grond zou slapen, tussen de plunjezakken. Eddie vocht voor twee hangmatten naast elkaar, in het compartiment waar met een sjabloon F-4 op een bordje stond. Hij vocht echt: hij trok aan een doek waar een ander ook aan trok, ze keken elkaar aan, de ander was groter, Eddie maakte een grap over zijn moeder en de ander liet verbluft los. Tommy nam zonder iets te zeggen de hangmat ernaast, terwijl de anderen ruziemaakten.

“Ik ben altijd degene die vecht,” zei Eddie.

“Jij bent altijd degene die het leuk vindt.”

Ze hingen de hangmatten op. Ze moesten het drie keer proberen voor ze erin lagen. Het doek sloot zich om je heen als een peul. Eddie trok zijn legerjas uit en rolde hem op onder zijn hoofd, en toen pakte hij hem weer, omdat het koud was, en legde hem over zich heen. Hij klopte er twee keer op, plat, met zijn linkerhand, ter hoogte van de binnenzak. Dat was zijn gebaar. Hij deed het sinds Camp Blanding, elke avond, zoals anderen een kruisteken slaan: de mondharmonica was er.

Om hen heen liep het ruim nog altijd vol. Mannen zochten een plek. Sommigen gingen op de tafels liggen. Anderen gingen tegen het schot zitten, hun plunjezak in de armen. Er kwamen er steeds meer. Eddie probeerde de hoofden te tellen en gaf het op bij honderd.

---

Hij sliep niet.

Hij schreef in zijn hoofd een brief. Dat deed hij vaak. Hij schreef brieven die hij niet verstuurde, aan mensen die er niet op wachtten, en soms schreef hij ze echt in een notitieboekje en scheurde hij de bladzijde eruit. Die van deze nacht was voor mevrouw Malloy.

Beste mevrouw Malloy,

Ik schrijf u vanaf een boot waarvan ik de naam niet mag noemen, maar het is een naam voor een gebakje. Tommy slaapt in de hangmat naast de mijne. Hij snurkt, dat zal ik aan Peggy vertellen. We gaan naar Frankrijk. Ik weet niet waar daarna. Ik wilde u zeggen dat u zich geen zorgen moet maken. Ik breng hem heel terug. Ik heb het mijn vader beloofd en ik beloof het u ook, ook al hebt u er niet om gevraagd.

Daar hield hij op. Hij vond het een mooie brief. Hij zou hem niet versturen. Mevrouw Malloy hield er niet van als mensen haar dingen beloofden. Ze zei dat beloften iets waren voor mensen die tijd hadden.

Tommy snurkte niet. Hij sliep ook niet. Eddie hoorde het aan zijn ademhaling.

“Tommy.”

“Wat.”

“Niks.”

“Slaap.”

Rond vier uur moest Eddie plassen en kroop hij uit zijn hangmat. Hij klom de trappen op naar het bovendek, omdat de latrines beneden al onbruikbaar waren. Buiten was het donker en koud, een droge kou die in je neus prikte. Op de kade ging het inschepen door. Er kwamen nog altijd colonnes mannen naar boven, en onder aan de loopplank deden andere mannen het werk: zwarte soldaten in werkkledij, die kisten laadden, kabels afrolden, en elkaar dingen toeriepen die Eddie niet verstond. Hij wist dat ze er waren, in alle havens. Hij had nooit met hen gesproken. In Alabama sprak je niet met zwarte soldaten. In Akron ook niet, als je erover nadacht.

Hij bleef een tijdje bij de reling staan, de handen onder de oksels, rillend.

Een van de zwarte soldaten kwam de loopplank op met een stapel grijze dekens op zijn schouder, voor een officier die er boven op wachtte. Hij liep langs Eddie, bleef staan, keek hem een seconde aan. Eddie moest eruitzien als een verdwaald joch. Hij was negentien en zag eruit als zestien.

De man trok een deken van de stapel en gaf hem die.

Eddie nam hem aan. Hij wilde hem bedanken en deed het niet, omdat de man al tegen hem praatte, zachtjes, één woord, of twee, met een zuidelijk accent zo dik dat Eddie er alleen de muziek van opving. Hij pakte zijn stapel weer op en klom verder.

Eddie daalde met de deken over zijn schouders weer af naar ruim nummer 4. Hij spreidde hem uit over Tommy, die niets zei, en zijn legerjas hield hij zelf.

Hij vroeg zich in het donker nog lang af wat de man had willen zeggen.