Hoofdstuk 2
De vijfentwintigste
U gaat verder waar u gebleven was.
Jef Verhaegen keek vanuit de deur van de pantry hoe de soldaten afdaalden in de buik van de Léopoldville, met een stapel borden tegen zijn maag, en hij dacht dat hij de boot nog nooit zo zwaar had gezien.
Het was even na vijf uur 's ochtends, zondag 24 december. Het inschepen was om twee uur 's nachts begonnen. In de gang liepen de mannen in een rij voorbij, gebogen onder hun plunjezak, en hun geweren stootten tegen de deurstijlen; telkens als een helm tegen het ijzer bonkte, galmde het geluid tot achter in het schip. Ze roken naar natte wol, naar tabak en naar de angst die je niet toegeeft. Ze waren jong. De meesten jonger dan hij, en Jef was pas drieëntwintig.
Hij zat sinds 1942 op de Léopoldville. Daarvoor was er een vrachtschip van de Compagnie geweest, dat in mei 1940 uit Antwerpen was vertrokken en er nooit was teruggekeerd, en hij evenmin. Kelner: hij bediende in de officierskamer, droeg de dienbladen, droogde de glazen af, maakte de hutten op als dat gevraagd werd. Voor de oorlog voer de boot de lijn van Antwerpen naar Congo, met driehonderdzestig passagiers in het wit, koelruimen voor het fruit en salons waar op zaterdag werd gedanst. Jef had alleen de andere boot gekend, die van daarna, grijs geschilderd, waar de salons slaapzalen waren en waar niet meer werd gedanst.
De ouden zeiden dat het een boot was die geluk had. Ze zeiden het zoals je op hout klopt. Vierentwintig keer was hij met soldaten het Kanaal overgestoken. Vierentwintig keer zonder een schrammetje. Hij had meer dan honderdduizend man vervoerd, dat hadden ze op een avond in de officierskamer uitgerekend. Hij had aan het begin van de oorlog zelfs eens de bemanning van een gekaapte Duitse onderzeeër teruggebracht, bleke jongens die niemand aankeken. De boot was nooit geraakt.
Deze overtocht zou de vijfentwintigste zijn.
“Kleine.”
Albert Lutete stond achter hem, in de pantry, een hand op de deurpost. Hij was dekmatroos en had hier niets te zoeken, maar hij kwam vaak, op dit uur, de koffie drinken die je voor de dienst mocht nemen. Hij was dertig en zag er vijfentwintig of veertig uit, afhankelijk van het licht. Hij kwam uit Matadi. Hij voer al tien jaar op de Congolijn. Lang voor Jef, voor de oorlog, had hij de witte salons en de dansende passagiers nog gekend. Hij sprak er nooit over.
“Heb je geteld?” vroeg Albert.
“Wat geteld?”
“Hen.”
Hij wees met zijn kin naar de soldaten. Albert telde alles. De treden van de trappen, de davits, de zakken meel die aan boord werden gebracht, de dagen sinds de laatste brief uit Matadi. Hij zei dat een man die telt altijd weet waar hij is.
“Nee,” zei Jef.
“Ik heb geteld hoeveel er langs de achtertrap zijn gegaan. Sinds twee uur. Alleen de achtertrap.”
“En?”
Albert noemde een getal. Jef onthield het niet, maar hij onthield wat erna kwam.
“Het zijn er te veel,” zei Albert. “Voor de achtertrap zijn het er te veel.”
Jef haalde zijn schouders op. Het waren er altijd te veel. De Amerikanen propten de boot vol zoals je een koffer vol propt voor de vakantie, met je hand op het deksel. Dat was hun zaak niet. Hun zaak was hen naar de overkant te brengen, en aan de overkant lag Cherbourg, en in Cherbourg zouden ze aankomen op de avond voor Kerstmis.
“Ga je koffie drinken,” zei Jef.
Albert verroerde zich niet. Hij volgde de rij soldaten die naar beneden ging nog even met zijn ogen, en toen ging hij de pantry weer in.
Rond negen uur gooiden ze los. De zon kwam nauwelijks op boven Southampton, een bleke schijn achter de kranen, en de boot verliet geruisloos de kade, geduwd door de sleepboten. Jef voelde het meer dan hij het zag, aan de manier waarop de glazen in de kasten begonnen te rinkelen.
Hij serveerde het ontbijt aan de officieren. Er waren Belgische officieren, Britse officieren en, die ochtend, Amerikaanse officieren die hun manschappen niet konden vinden. Ze hadden het er onder elkaar over, in het Engels, veel te luid: die compagnie was op het andere schip vertrokken, die luitenant wist niet waar zijn sectie was. Jef verstond één woord op vijf. Hij verstond mess, dat het woord voor de eetzaal was en ook voor de rommel.
Toen hij met de rest van de koffie terugliep naar de pantry, hielden twee soldaten hem in de gang staande. Ze kwamen met hun eetketeltje van achteren en zochten koffie. De eerste, een rossig joch met flaporen, praatte aan één stuk door, met zijn handen, en lachte om wat hij zelf zei. Hij wees naar de koffiekan die nog op het dienblad stond, toen naar zijn eetketeltje, en stelde een vraag die eindigde op Christmas. Jef begreep er niets van. Hij schonk de koffie van de officieren in het eetketeltje, omdat dat makkelijker was, en zei in het Frans dat het alles was wat er nog was, en toen in het Vlaams, wat evenmin hielp. Het joch dronk en hield het eetketeltje in zijn linkerhand. Hij lachte weer, alsof Jef iets heel grappigs had gezegd, en sloeg hem op de schouder. De andere, die achter hem stond, rustiger en groter, zei een woord dat een verontschuldiging moest zijn en trok zijn kameraad aan de mouw mee. Ze verdwenen op de achtertrap, die Albert had geteld.
Jef bleef een seconde staan met zijn dienblad. Hij dacht dat de prater eruitzag als een jongen die nooit ergens bang voor was geweest, en dat hij zulke jongens sinds 1942 veel had zien passeren, in de ene richting, en minder in de andere.
In de officierskamer werd Vlaams gesproken. De bevelen werden in het Vlaams gegeven. De kapitein, die je weinig zag, een droge, gesloten man, sprak geen Engels, zeiden ze, en maalde daar niet om. Als er met de Engelsen gesproken moest worden, waren er officieren voor. Als er met de Amerikanen gesproken moest worden, was er niemand, en dan maar met gebaren.
Bij het verlaten van de rede was er een sloepenrol. Jef hoorde het door de luidsprekers op het dek, een nasale stem die Engels sprak, en dan een andere in het Vlaams voor de bemanning, en hij ging naar zijn post, bij een sloep aan bakboord, zoals hij had geleerd. Op het dek werden soldaten in groepjes opgesteld, slechts een handvol, alleen wie het had gehoord. In sommige ruimen werkten de luidsprekers niet, en de mannen beneden wisten nooit dat er een oefening was geweest. Een Amerikaanse officier liep langs de rijen, keek naar de reddingsvesten, trok er een of twee aan, en de oefening was voorbij. Niemand liet de soldaten zien hoe je een sloep strijkt. Niemand liet hun zien hoe je met een reddingsvest in het water springt. Dat was op de vorige overtochten nooit gebeurd. Het was nooit nodig geweest.
Na de duikbootnetten gebeurde er iets wat ze nooit hadden gezien.
De Engelse torpedobootjager die voorop voer, de Brilliant, gaf een sein, en de Léopoldville begon te zigzaggen. Jef stond op het dek met een emmer in zijn hand en voelde de boot onder zijn voeten draaien, langzaam, en dan weer de andere kant op. De ouden keken elkaar aan.
“Dat hebben we nog nooit gedaan,” zei de hofmeester, die al voer sinds de vorige oorlog. “Vierentwintig keer, nooit.”
“Misschien is het routine,” zei iemand.
“Niet voor ons.”
Het konvooi was klein. De Léopoldville voorop, het andere transportschip erachter, de Cheshire, en rondom de escorteschepen, grijze silhouetten die de zee schuin doorsneden. Jef leerde later hun namen. Die ochtend waren het voor hem gewoon boten die de wacht hielden, en dat ze de zijne lieten zigzaggen, betekende dat ze een reden hadden om beter op te letten dan anders.
In de loop van de ochtend werd de zee ruwer. Een lange deining uit het noordoosten, die de boot bij elke zigzag dwars nam. In de ruimen sloeg de zeeziekte in een uur toe. Jef ging een keer naar beneden om emmers te brengen en kwam meteen weer boven. De geur in de trappenhuizen wilde hij niet onthouden. Soldaten waren naar het dek gekomen om lucht te happen, tientallen, en ze bleven aan de reling hangen, grauw, zonder iets te zeggen, de blik op de horizon zoals hun was aangeraden.
Om twaalf uur serveerde hij de lunch aan de officieren, die weinig aten.
Om half drie was er alarm.
Hij wist niet waar het vandaan kwam. Een bel, mannen die renden, de verre, doffe knal van een dieptebom die onder water ontplofte, en dan een tweede. De boot trilde, nauwelijks. In de officierskamer sprongen de glazen op in de kasten. Jef ging naar zijn post. Albert stond er al, rechtop, de armen over elkaar.
“Een duikboot?” vroeg Jef.
“Ze zoeken.”
De torpedobootjager draaide in de verte rond. Een kwartier later werd het alarm opgeheven. Om drie uur was er nog een, en tien minuten later werd het weer opgeheven. Het konvooi voer verder, in ruitformatie, met dertien knopen, en ook het zigzaggen begon weer.
“Het is voorbij,” zei Jef.
Albert antwoordde niet. Hij hield zijn ogen op de zee gericht, aan de kant waar de torpedobootjager had gedraaid.
“Ze hebben niets gevonden,” zei Jef. “Als ze iets hadden gevonden, zouden we het weten.”
“Als ze niets hebben gevonden,” zei Albert, “dan is hij er nog.”
Jef lachte, maar niet lang.
Rond vier uur, toen het al begon te schemeren, kwam Albert hem in de pantry halen.
“Kom.”
“Ik heb de thee van de officieren.”
“Straks. Kom.”
Hij nam hem mee naar een gang op het sloependek, naar een grijsgeschilderde houten kist onder een ladder, die Jef nooit had opgemerkt. Albert tilde het deksel op. Erin lagen reddingsvesten, opgestapeld, twee canvas kussens met riemen aan elkaar, het model dat je over je hoofd trok, één vooraan, één achteraan.
“Die van de soldaten liggen in de ruimen,” zei Albert. “Ze kregen er een toen ze aan boord kwamen. Niet allemaal. Ik heb gekeken.”
“Hoe weet jij dat?”
“Ik heb de kisten geteld die ze in Southampton aan boord hebben gebracht. En ik heb de soldaten geteld.”
Hij nam een vest, schudde het uit en gaf het aan Jef.
“Er zijn er niet genoeg voor iedereen,” zei Albert. “Dus neem jij het jouwe nu.”