Het register

Ik vertrok om 9.20 uur uit Jambes, met de doodsbrief in het handschoenenkastje en een zwarte jas die ik niet meer had gedragen sinds de begrafenis van mijn moeder.

Een uur en twintig minuten rijden. De snelweg tot Luik, dan Verviers, dan de afrit naar Spa en de gewestweg die tussen de sparren de vallei in daalt. Het regende zonder overtuiging, een fijne regen waarvoor de ruitenwissers eigenlijk overbodig waren, maar zonder ging het ook niet. Ik had de radio niet aangezet. In mijn hoofd herhaalde ik wat ik zou zeggen als iemand me vroeg wie ik was. Ik vond niets beters dan de waarheid, en de waarheid paste in één zin die niets betekende: ik heet zoals zij.

Om 10.41 uur parkeerde ik achter de thermen en ging te voet verder.

Ik was al meer dan tien jaar niet in Spa geweest. De stad was niet veranderd: belle-époquegevels met gietijzeren balkons, crème, oker, watergroen, allemaal nat, hotels met Engelse namen, glimmende kasseien. Bij de Pouhon Pierre-le-Grand rook de lucht naar ijzer. In de Rue Royale liep ik langs het casino. Het ging zo opengaan. Door de glazen deuren zag je lege zalen, kroonluchters die voor niemand brandden en tafels die nog onder hun hoes stonden. Een man in een vest stofzuigde tussen de machines.

Ik nam de Rue du Marché naar de kerk. Halverwege de straat was er een etalage met drie planken vol potten confituur, en boven de deur een uithangbord met crèmekleurige letters op een groene achtergrond: Chez Claire. Het rolluik was half neergelaten. Op de deur hing een blad in een plastic hoesje: “Gesloten wegens rouw”. Met de hand geschreven, met zwarte stift.

Ik bleef niet staan. Ik telde alleen in het voorbijgaan de potten op de middelste plank. Tweeëntwintig.

De kerk Notre-Dame-et-Saint-Remacle staat op de Place Achille Salée, een grote kerk van grijze steen, met een massieve toren en deuren die te hoog zijn voor de mensen die erdoor gaan. Om 10.50 uur stonden er al mensen op het voorplein, dichtgevouwen paraplu's, sigaretten die snel werden uitgerookt.

Onder het portaal, op een tafel met een wit tafelkleed, lag een condoleanceregister open, met een balpen aan een touwtje. De mensen stonden in de rij om te tekenen. Ik ging ook in de rij staan. Dat doe je nu eenmaal.

Ik las de bladzijden terwijl ik wachtte. “Bedankt voor twintig jaar scones.” “We missen je nu al, Claire.” “Namens de hele klas van het 5de B, voor Emma.” “Ik blijf mijn thee komen drinken, dat beloof ik je.” Namen uit Spa, uit Theux, uit Jalhay. Bevende handschriften van oude mensen en kaarsrechte handschriften van scholieren.

Toen het mijn beurt was, nam ik de pen en tekende, zoals ik alles teken: naam, voornaam, stad. Ik schreef “Claire Mathy, Namen”, liet de pen los, en pas toen ik me oprichtte zag ik wat ik net had geschreven, in het register van een dode die dezelfde naam droeg.

Ik streepte het niet door. In een register streep je niets door.

Achter de tafel, bij de deur, stonden de mensen die niet tekenen. Een oude dame die in haar tas naar haar bril zocht. Twee tieners die niet wisten wat ze met hun handen moesten doen. Een man met een kortgeknipte grijze baard, een tweed pet op zijn hoofd, bruine leren handschoenen, tegen de pilaar geleund, die naar me keek terwijl ik tekende en me met een klein gebaar liet voorgaan toen ik naar binnen ging.

De kerk zat vol. Uit gewoonte telde ik de banken: achtentwintig aan elke kant, zes tot acht mensen per bank. Meer dan driehonderd mensen, en dan telde ik wie achteraan bleef staan niet mee, tegen de biechtstoelen, in natte jassen. Heel Spa was er, of althans dat deel van Spa dat ooit een kop thee was gaan drinken in de Rue du Marché.

Er was geen doodskist.

Voor het altaar stond op een houten ezel een vergrote foto: dezelfde als op het opsporingsbericht. De vrouw die lachte en haar hoofd omdraaide, voor een haag, in de herfst. Eromheen kaarsen, een stuk of tien, en aan hun voet iets wat ik nog nooit op een begrafenis had gezien: potten confituur. Tientallen potten, op een rij op de treden, dicht tegen elkaar. De klanten hadden ze meegebracht. Ik kwam een paar stappen dichterbij, langs de zijbeuk, en las etiketten: “Rabarber en gember, juni 2025”. “Kweeperen, oktober 2024”. “Bittere sinaasappel”. Met de hand geschreven, in een schuin, klein en puntig handschrift.

Ik bleef staan, op de laatste rij, bij het wijwatervat. Het was de enige plek waar ik kon zien zonder gezien te worden, en weggaan zonder te storen.

Op de eerste rij zat een man van een jaar of vijftig, groot, brede schouders, een donker wollen jasje. Hij had kortgeknipt grijs haar en een rug die het had opgegeven. De hele plechtigheid lang hief hij zijn hoofd niet op. Naast hem een piepkleine oude dame in een zwarte jas, met een vilten hoed, die zijn arm met beide handen vasthield. En aan de andere kant een tienermeisje.

Ze zat kaarsrecht. Geen beweging. Een te grote zwarte jas, kastanjebruin haar laag in de nek samengebonden. Ze huilde niet. Ze keek niet naar de foto. Telkens als de grote deur achter mij openging en een laatkomer en wat regen binnenliet, draaide ze haar hoofd naar achteren, keek wie er binnenkwam, en wendde zich dan weer naar het altaar.

De derde keer dat ze omkeek, viel het licht van een glasraam op haar gezicht, en zag ik het.

Aan haar linkerslaap, een witte lok, twee vingers breed.

Ik greep de rugleuning van de bank voor me vast. Een vrouw keek om, zag hoe bleek ik was, maakte plaats voor me. Ik ging zitten.

Zestien misschien. Emma, volgens de doodsbrief. De lok van haar moeder, op haar zestiende. Ik kreeg hem op mijn dertigste. Mijn vader, dat weet ik niet meer; ik heb hem nooit gekend met haar zonder die lok.

De priester was een jonge man met een heldere stem. Hij zei niet “de overledene”. Hij zei “Claire, die we niet hebben teruggevonden”. Hij sprak over hoop, over het ven, over de mist die mensen meeneemt en de families die wachten. Hij zei dat we geen uitvaart vierden maar een afscheid, en dat een afscheid niets uitsloot.

Toen stond er een oude meneer op van de derde rij. Hij kwam sinds de opening van de tearoom, in 2011, elke ochtend om 8.30 uur bij haar. Hij vertelde dat ze de krant voor hem bijhield, dat ze de naam kende van alle honden in de straat en dat ze nooit op vakantie was gegaan. “Ik heb haar eens gevraagd waarom ze nooit ergens heen ging,” zei hij. “Ze antwoordde: 'Maar ik ben in Spa, meneer Hubert. Waar wilt u dat ik heen ga?'” Er werd gelachen, door de tranen heen.

De priester gaf een teken aan de eerste rij. De man met de brede schouders stond op. Hij liep naar de microfoon. Hij vouwde een blad open. Hij keek er een seconde of tien naar, deed zijn mond open, en er kwam niets. Hij vouwde het blad weer dicht, schudde nee en ging weer zitten. De oude dame nam zijn arm weer vast. Het meisje bewoog niet.

Vincent, dacht ik. De partner.

Er werd gezongen. Ik kende de woorden niet. Ik keek naar de mensen, rij na rij, zonder te weten wat ik zocht: een bekend gezicht, een gelijkenis, iemand die te veel naar me keek. Niemand keek naar me. Iedereen keek naar de foto.

Dus maakte ik de andere som, die waarvoor ik gekomen was. Honderdvijftig doodsbrieven gedrukt. Driehonderd mensen in de kerk. Minstens de helft was zonder kaart gekomen, want in Spa weet je zulke dingen zonder post. Van de honderdvijftig kaarten was er maar één naar Jambes gestuurd, naar een vrouw die hier niemand kende. Iemand, in deze kerk of elders, had mijn adres opgezocht, het overgeschreven in paarse inkt, er een postzegel op geplakt en was naar een brievenbus gelopen. Zoiets doe je niet per vergissing. Dat doe je zodat iemand komt.

Ik ben gekomen, dacht ik. En nu?

De plechtigheid eindigde om 11.52 uur. De mensen gingen traag naar buiten, in groepjes, en hielden de deur voor elkaar open. Ik ging bij de eersten naar buiten en bleef op het voorplein staan, wat apart, onder het afdak van een huis.

Het was weer gaan regenen. Op de trappen gingen de paraplu's een voor een open, zwarte, blauwe, een rode. De mensen bleven talmen, zonder te weten of ze moesten vertrekken. Niemand had een kist om te volgen.

Ik haalde mijn telefoon tevoorschijn en nam een foto van de menigte.

Ik had het niet gepland. Het is een reflex uit mijn vak, en die heeft me nooit losgelaten: als er iets gebeurt en je nog niet begrijpt wat het is, bewaar je een stuk. Een factuur, een uittreksel, een spoor. Begrijpen komt later. Ik nam de foto in de breedte, de hele gevel, de open deur, de trappen, driehonderd mensen in het zwart in de regen. Hij was wat wazig aan de randen. Ik bekeek hem niet. Ik borg hem op.

Terwijl ik de telefoon wegstak, zag ik Vincent.

Hij was teruggegaan naar het portaal, alleen, bij de tafel met het register. De oude dame en het meisje wachtten onder aan de trappen op hem, onder een paraplu. Hij steunde met één hand op het witte tafelkleed. Hij had het register opengeslagen en bladerde erin. Langzaam, bladzijde na bladzijde, elke naam lezend. Hij bleef bij een bladzijde staan. Hij las opnieuw. Hij legde zijn vinger op een regel.

Ik stond twintig meter verder. Ik hoefde niet dichterbij te komen om te weten welke regel.

Hij keek op van het register en liet zijn blik over de menigte gaan, de trappen, het voorplein, de paraplu's, het ene gezicht na het andere, als iemand die tussen driehonderd mensen de vrouw zoekt die net de naam van zijn partner heeft getekend.