Zeventien uur vierenvijftig

Eddie Brennan ging even voor vijf uur naar het dek, omdat de geur beneden, in ruim nummer 4, iets was geworden wat je kon aanraken, en omdat hij de kou nog liever had.

Hij had sinds de middag twee keer overgegeven. Tommy geen enkele keer. Tommy had de hele dag in zijn hangmat gelegen, de ogen dicht, de handen gevouwen op zijn buik, als een grafbeeld, en hij had zijn ogen alleen geopend voor de alarmen van die middag, toen de boot had getrild en de sergeanten naar iedereen hadden geroepen dat ze moesten blijven waar ze waren. Eddie kon niet blijven waar hij was. 's Ochtends had hij, om de tijd en de misselijkheid te verdrijven, zijn mondharmonica tevoorschijn gehaald en voor de sectie twee deuntjes van thuis gespeeld en een derde dat hij al spelend verzon. De jongens hadden op de banken getrommeld. Een luitenant was komen kijken wat dat lawaai was en was zonder iets te zeggen weer naar boven gegaan, wat bij een luitenant gold als applaus.

“Kom je mee naar boven?” had Eddie gevraagd.

“Als ik beweeg, ga ik dood,” had Tommy gezegd.

En toch was Tommy rond half zes naar boven gekomen, omdat Eddie hem twee keer was komen halen en er geen andere manier was om rust te krijgen.

---

De zon was al een tijdje onder. In het westen, vlak boven de zee, hing nog een schijnsel, een bleekgele, bijna groene band die van onderen uitdoofde. Daarboven werd de lucht grijs, dan donkerblauw, en er joegen wolken voorbij, voortgedreven door een noordoostenwind die van zee kwam. De horizon was niet meer te zien. Je zag de zee, zwarter dan de lucht, en op de zee, in het zuiden, lichtjes.

“Frankrijk,” zei iemand.

Het was Cherbourg. Gele puntjes, tientallen, die flonkerden, aangingen, achter de deining verdwenen en weer terugkwamen. Eddie had Frankrijk nog nooit gezien. Hij had het zich groter voorgesteld. Het was maar een kust met lichtjes, zoals het Eriemeer gezien vanaf de boot van Cleveland, de zomer dat zijn vader hen had meegenomen, Tommy en hem, toen ze twaalf waren.

“We zijn er bijna,” zei Tommy.

“Hoelang nog?”

“Weet ik niet. Een uur.”

“Een uur, en vannacht slapen we in een echt Frans bed.”

“Vannacht slapen we in een tent.”

“Een Franse tent.”

Tommy antwoordde niet. Hij telde op zijn vingers, onder de mouw van zijn legerjas, zoals hij in de klas deed als hij niet wilde dat iemand hem zag tellen.

“Thuis is het half één,” zei hij.

“Hoe weet jij dat?”

“Vijf uur vroeger. De luitenant heeft het gezegd, in Engeland, de dag dat de jongens naar huis wilden bellen.”

“Je hebt voor niks zitten rekenen.”

“Niet voor niks. Om half één begint ze aan de soep. Om tien voor één dekt ze de tafel.”

Eddie zweeg. Hij zag de keuken van de Malloys voor zich, het geruite tafelzeil, de eikenhouten klok die te luid sloeg, Peggy die de trap af kwam en over de laatste trede sprong. Hij had er evenveel zondagen doorgebracht als in zijn eigen keuken.

“Drie borden,” zei hij.

“Drie borden,” zei Tommy. “En ze ruimt er een op.”

Hij zei het zonder droefheid, zoals je zegt hoe laat het is. Hij zette de kraag van zijn legerjas op en keek weer naar Frankrijk.

Het dek stond vol mannen. Honderden, die op de reling leunden of tegen de schotten zaten, de legerjas dichtgeknoopt tot aan de kin, de helm op het hoofd of aan de riem. Wie zeeziek was, bleef bij de reling. De anderen keken naar de lichtjes. Ze hadden te horen gekregen: tegen de avond zouden ze aan de kade liggen, ze zouden van boord gaan, er zou koffie zijn. Waar ze daarna heen gingen, wist niemand. België, zeiden ze. Het front. Niemand had zin om daar die avond aan te denken.

De boot zigzagde nog altijd. Eddie voelde het onder zijn voeten, een traag overhellen naar de ene kant en dan naar de andere, en de wind die van wang wisselde.

---

Iets verder, naar voren toe, zongen mannen.

Het waren er een stuk of vijftien, misschien twintig, dicht om een van hen heen die met zijn hand de maat sloeg als een koordirigent. Ze zongen kerstliederen. Ze zongen slecht, sommigen vals, maar luid, en de wind blies de helft van de woorden naar achteren, waar andere mannen, die niet zongen, hun hoofd draaiden om te luisteren. Er waren lage stemmen en stemmen die nog niet klaar waren met breken. Er was een jongen die de woorden niet kende en met een rotsvaste overtuiging la la la zong.

Eddie liep erheen.

Hij kende al die liederen. Hij had ze gezongen in Sint-Vincentius, als misdienaar, in een te groot koorhemd, naast Tommy, die zuiver zong en zijn mond bijna niet opendeed. Hij had ze op zijn mondharmonica gespeeld in de keuken van zijn moeder, elke avond in december, tot zijn vader tegen het plafond klopte. Hij kreeg zin om ze te spelen. Hier, nu, op het dek, voor die jongens die vals zongen. Een mondharmonica, op een dek, in het donker, op de avond voor Kerstmis. Daar zouden ze het nog over hebben.

Hij betastte zijn broekzakken.

Links. Rechts. De twee achterzakken. Hij vond een zakdoek, een aangebroken pakje kauwgom, een aansteker die het niet meer deed, een opgevouwen foto van de dochter van de Kowalski's, die hij nooit had durven weggooien.

Geen mondharmonica.

Hij zag de ochtend weer voor zich, de sectie die op de banken trommelde, de luitenant die weer naar boven ging. Daarna was hij weer gaan liggen. Hij moest hem in de hangmat hebben laten liggen. Onder de deken van de zwarte soldaat, of in de plooi van het doek, waar je je spullen in stopte. Hij zag hem heel duidelijk liggen, in de holte.

“Tommy.”

“Nee.”

“Je weet niet wat ik ging zeggen.”

“Jawel.”

“Mijn mondharmonica ligt in de hangmat.”

“Ga hem dan halen.”

“Als ik naar beneden ga, kots ik. Dat weet je. Ik kots op de trap, ik kots op een sergeant, ze steken me in de bak zodra we in Frankrijk zijn en ik vier Kerstmis in de gevangenis bij de kikkers.”

Tommy keek naar hem op. Hij had die blik, dezelfde als toen hij zeven was, tien, zestien, telkens als Eddie hem iets vroeg wat hij toch al zou doen.

“Tommy,” zei Eddie. “Wees nou eens een maat.”

Tommy zuchtte. Hij stak zijn handen diep in zijn zakken en draaide zich nog een laatste keer naar de lichtjes van Cherbourg.

“In de hangmat.”

“In de hangmat. Onder de deken. Of in de plooi.”

“Als ik hem niet vind, kom ik niet meer boven. Dan ga ik slapen.”

“Je vindt hem wel. Jij vindt altijd alles.”

Tommy liep weg naar het achterluik. Eddie volgde hem met zijn ogen tussen de mannen door, zijn lange gestalte, die zich onder de deuropening bukte en in het gele licht van de trap verdween. Hij keek niet om. Tommy keek nooit om. Hij had altijd geweten waar hij heen ging.

Het was tien voor zes.

---

Eddie voegde zich bij de zangers. Hij zong met hen mee, ook vals, luider dan de anderen. De jongen van de la la la glimlachte naar hem. De jongen die de maat sloeg, gaf hem een teken om zachter te zingen en Eddie zong één tandje zachter, niet meer. Hij zong zonder het luik uit het oog te verliezen. Hij dacht: als Tommy weer boven komt, ga ik spelen, en dan houden ze op met zingen om te luisteren.

De wind draaide mee met de boot. Het schijnsel in het westen was nog maar een streep. Een wolk ging open voor een beetje melkachtig licht, hoog aan de hemel, en sloot zich weer. De lichtjes van Cherbourg werden scherper. Je kon lijnen onderscheiden, kaden misschien, een rij lampen die een straat moest zijn.

Een lied liep af. Een ander begon. De jongen van de la la la kende dit en zong het met echte woorden, apetrots.

Eddie draaide zich om naar het luik. Tommy was niet terug. Hij vond hem niet. Of hij was weer gaan liggen, die deugniet. Het was echt iets voor hem om weer te gaan liggen en te denken dat Eddie zelf maar moest komen, en dat hij dat verdiend had. Eddie glimlachte.

Achteraan, aan de rechterkant, schreeuwde iemand.

Het was geen schreeuw van angst. Het was de schreeuw van een man die iets gezien heeft en het wil aanwijzen, een schreeuw met een uitgestoken arm eraan. Hoofden draaiden zich om. Eddie hoorde een woord, twee woorden, door de wind meegevoerd, en daartussen een woord dat hij pas later begreep, lang daarna: “zog”. Een man die achteraan over de reling hing, wees naar de zee, rechts, een bleke lijn op het zwarte water, rechter dan de golven, die naderde.

De zangers waren stilgevallen, niet allemaal. De jongen van de la la la zong nog.

Eddie keek naar de bleke lijn. Hij wist niet wat het was. Hij dacht aan een vis. Hij dacht aan een dolfijn, omdat iemand hem had verteld dat die in het Kanaal zaten. Hij dacht, één seconde, aan niets.

De boot sprong onder zijn voeten op.

Het was geen geluid. Het was een slag, van beneden, van achteren, die tegelijk door zijn benen en door zijn tanden schoot en hem tegen de man naast hem smeet. Het hele dek deinsde een stap achteruit. Een zuil water, of rook, of allebei, steeg achteraan op en viel als regen op de mannen neer. Er dreef een scherpe, chemische geur voorbij. Helmen rolden weg. Iemand viel en krabbelde overeind. Iemand riep een naam.

En toen, ineens, hoorde je iets anders.

Je hoorde de stilte. Het gedreun van de machines, dat je sinds negen uur 's ochtends niet meer hoorde omdat het overal zat, in de schotten, in de relingen, in je botten, was opgehouden.