Hoofdstuk 2
Drie regels lager
U gaat verder waar u gebleven was.
Ik ga de zin niet overschrijven. Ten eerste omdat hij van Romain Gary is en niet van mij, ten tweede omdat hij, en het is pijnlijk om toe te geven, beter was dan de mijne. De mijne was droevig. Die van drie regels lager was ook droevig, maar met een deur die op een kier stond, achteraan, een licht in de gang. De mijne zei dat mensen weggaan. De andere zei dat je toch van ze blijft houden, en dat dát het moeilijkste en het mooiste is.
Ik deed het boek dicht. Ik deed het weer open. Ik herlas de kantlijn. Het handschrift was intussen niet veranderd, wat nogal teleurstellend was van dat handschrift.
“U hebt de verkeerde zin onderstreept.” Allee zeg. Wie schrijft er nu zoiets? Wie raapt het boek van een onbekende op, leest het, verbetert het en legt het de volgende dag terug op haar plaats, als verbeterd huiswerk met een opmerking in het rood? Er ontbrak alleen nog “kan beter”.
Tussen Gembloers en Ottignies keek ik niet naar de akkers. Tussen Ottignies en Brussel tekende ik niets. Ik hield het boek dicht op mijn schoot, met twee handen, zoals je een vogeltje vasthoudt dat uit het nest is gevallen, en ik voelde me tegelijk beledigd en, op een manier die ik niet kon verklaren, buitengewoon goed.
Toen de blonde treinbegeleider langskwam, had ik mijn abonnement al in de hand voor hij zijn mond opendeed.
“O,” zei hij. “U bent er vandaag klaar voor.”
“Ik heb goede voornemens gemaakt.”
“Niet doen,” zei hij. “Die houden nooit stand.”
En hij liep lachend verder, terwijl hij een mueslireep openscheurde. Ik keek naar zijn handen. Grote handen, snelle. Ik dacht, zonder het te willen: zijn dat handen die met potlood in andermans boeken schrijven? Toen vond ik mezelf belachelijk en concentreerde ik me op de Citadel, die al lang uit het zicht was verdwenen.
“Laat eens zien,” zei Inès.
Inès Bekkali is vormgever bij de Éditions du Pélican, al drie jaar mijn beste vriendin en de enige persoon ter wereld die weet dat ik heb gehuild bij een documentaire over otters. Ze heeft zwarte krullen die elke vorm van gezag weigeren, een rode bril die ze op haar voorhoofd schuift als ze nadenkt, en een theorie over alles. Vooral over de liefde. Vooral over de liefde van anderen.
Ze nam het boek, zocht pagina 47, las de kantlijn, las mijn zin, las die van drie regels lager. Toen schoof ze haar bril op haar voorhoofd.
“Oké,” zei ze. “Hij heeft gelijk.”
“Pardon?”
“De zijne is beter. De jouwe is een zin over een breuk. De zijne is een zin van iemand die de breuk heeft overleefd. Zie je het verschil?”
“Ik heb je niet om een literaire kritiek gevraagd. Ik heb je gevraagd mijn verontwaardiging te delen.”
“Ah. Sorry.” Ze legde het boek neer en trok een ernstig gezicht. “Wat een vlegel. Wat een lef. De onderstrepingen van een vrouw verbeteren. Er zijn oorlogen begonnen om minder.”
“Dank je.”
“Graag gedaan. Goed. Er zijn twee mogelijkheden.”
Bij Inès zijn er altijd twee mogelijkheden. Zo denkt ze nu eenmaal: ze snijdt de wereld in tweeën, als een appel, en kijkt in welke helft de worm zit.
“Of het is een psychopaat,” zei ze, “of het is een leraar Frans.”
“Wat is het verschil?”
“De psychopaat houdt het boek. De leraar Frans geeft het terug met een opmerking.” Ze tikte op de kaft. “Dit is een leraar Frans. Waarschijnlijk van het laatste jaar. Waarschijnlijk in een jacquardtrui. Waarschijnlijk getrouwd.”
“Jij trekt veel conclusies uit een potlood.”
“Het potlood is belangrijk. Potlood kun je uitgommen. Hij heeft een potlood genomen om jou de keuze te laten het weg te gommen. Dat is beleefd. Dat is bijna teder.”
Ik nam het boek terug. Ik stopte het in mijn tas. Ik zette mijn scherm aan, waar mijn egeltje dat bang was in het donker op me wachtte, nog altijd even diep in de rouw.
“Je gaat hem antwoorden,” zei Inès zonder me aan te kijken.
“Zeker niet.”
“Je gaat hem antwoorden,” herhaalde ze, en ze ging neuriënd verder met het uitlijnen van haar kolommen.
Mevrouw Wauters kwam rond elf uur langs, met haar onberispelijke grijze boblijn en haar bril aan een kettinkje, om naar mijn egeltje te kijken. Claire Wauters leidt de Éditions du Pélican al vijfentwintig jaar. Ze heeft boeken uitgegeven waarmee de helft van de kinderen in Wallonië heeft leren lezen, ze kan nee zeggen tegen een auteur zonder dat hij het merkt voor hij weer thuis is, en ze heeft een blik die door tekeningen heen gaat als een röntgenfoto.
“Hij is triest, uw egeltje,” zei ze.
“Hij is bang in het donker.”
“Nee. Bang zijn is iets anders. Deze hier is iets kwijtgeraakt.”
Ze vertrok weer. Ik bleef voor mijn scherm zitten, voor mijn egeltje dat iets kwijt was, en ik vond hem ineens een beetje te goed gelijkend.
In de namiddag tekende ik zijn ogen opnieuw. Ik zette er een klein lichtpuntje in. Een deur die op een kier stond, achteraan. Drie regels lager.
's Avonds, in Jambes, legde ik het boek op de keukentafel, naast een goed geslepen potlood. Pompon ging erop zitten. Ik zette hem eraf. Hij ging op het potlood zitten.
“Je hebt gelijk,” zei ik tegen hem. “Ik antwoord niet. Je antwoordt geen onbekende die je verbetert. Je hebt je trots.”
Pompon geeuwde, wat bij hem een vorm van commentaar is.
Ik belde mijn zus. Margot is zevenentwintig, ze woont in Luik, ze is vijf maanden zwanger en ze lacht om alles, ook om mij, vooral om mij. Ik vertelde haar over het boek, pagina 47, het potlood.
“O,” zei ze. “O, Louise. Dat is het begin van een film.”
“Dat is het begin van helemaal niets. Het is een meneer die een probleem heeft met de interpunctie van anderen.”
“Je gaat antwoorden.”
“Waarom zegt iedereen dat?”
“Omdat je je potlood al geslepen hebt,” zei Margot. “Ik hoor je het tussen je vingers ronddraaien. Dat doe je al sinds je zes was.”
Ik legde het potlood neer. Toen ze had opgehangen, nam ik het weer op.
Het duurde lang. Ik schreef drie antwoorden in het klad, in de marge van een oude tuincatalogus. Het eerste was gepikeerd. Het tweede was grappig, maar op een manier die je te veel zag. Het derde was zo lang dat er een tweede boek voor nodig was geweest. Ik streepte ze allemaal door. En uiteindelijk schreef ik op pagina 47, onder zijn schuine handschrift, in het kleine, ronde handschrift van een illustratrice die haar hele leven klanknabootsingen in tekstballonnetjes heeft geschreven, de enige vraag die ertoe deed. De vraag van Inès.
“Bent u een psychopaat of een leraar Frans?”
Ik blies over de potloodlijnen. Ik sloeg het boek dicht. Ik ging slapen met het heel duidelijke gevoel dat ik iets doms had gedaan en de heel duidelijke zin om het opnieuw te doen.
Maandagochtend zei ik niets tegen Patrick, die me mijn koffie verkeerd serveerde met een blik alsof hij iets wist. Hij wist niets. Patrick kijkt altijd alsof hij iets weet; dat is een gave die hij heeft, en die hem veel fooien oplevert.
In de trein las ik niet. Ik hield het boek vast. Gembloers, Ottignies, Brussel-Luxemburg, Schuman, Noord. Bij elke halte dacht ik: misschien is hij hier. Misschien is hij die meneer die instapt met zijn paraplu. Of die jonge vrouw, waarom niet, met haar dansersknotje. Ik had er nooit aan gedacht dat het een vrouw kon zijn. Ik bekeek het knotje heel aandachtig, tot de jonge vrouw op haar beurt naar mij keek en ik deed alsof het plafond me mateloos interesseerde.
Ik keek niet achterom. Twee rijen achter me hoestte iemand, zachtjes. Dat is alles wat ik weet van wat er die ochtend in mijn rug gebeurde.
In Brussel-Centraal stond ik op. Voor één keer stond ik op tijd op. Ik legde het boek op de bank, keurig recht, in het midden, zoals hij het had gedaan. Ik aarzelde. Ik nam het bijna weer mee. Een dame zei “Stapt u nu uit of niet, juffrouw?” met de stem van mensen die dit jaar al eens een aansluiting hebben gemist. Ik stapte uit.
Op het perron keek ik de trein na die verder reed naar Zuid, en ik had het vreemde gevoel dat ik een brief in een fles had achtergelaten, alleen had de fles wielen en een dienstregeling.
Dinsdag, 13 oktober, lag het boek op mijn plaats.
Ik speelde ongeveer vier seconden lang onverschilligheid, wat mijn limiet is. Toen ging ik zitten, sloeg het open op pagina 47, en onder mijn kleine ronde vraag stond zijn antwoord, in hetzelfde fijne, schuine handschrift, met die letters die heel diep naar beneden liepen, als wortels.
“Geen van beide. Maar ik lees altijd drie regels lager verder.”
En het vorkje met twee tanden, eronder. De kleine katapult.
Ik lachte. Helemaal alleen, in rijtuig 4, voor achten. De meneer voor me draaide zich verontwaardigd om. Het kon me niet schelen. Ik had mijn potlood al tevoorschijn gehaald.