Hoofdstuk 3
Een treintje
U gaat verder waar u gebleven was.
Ik ben illustrator. Als ik niet weet wat ik moet zeggen, teken ik. Het is een fabricagefout die ik al heb sinds de kleuterklas, waar ik volgens mijn moeder op de vraag “Wat wil je later worden?” heb geantwoord met een tekening van een giraf in een trouwjurk. Niemand heeft ooit geweten wat dat betekende. Ik ook niet.
Die dinsdag hield ik tussen Gembloers en Ottignies mijn potlood dus een goede tien minuten boven pagina 47, op zoek naar een geestig antwoord op “Geen van beide”, en ik vond niets. Alles wat ik in mijn hoofd schreef, klonk als een nieuwjaarskaart van een bedrijf. Dus tekende ik, onder zijn zin.
Een treintje. Drie rijtuigen, een ronde locomotief met een schoorsteen die al vijftig jaar op geen enkele trein meer bestaat, wieltjes als knopen. En aan het raam van het laatste rijtuig, in plaats van een gezicht, een vraagteken. Een groot, lekker mollig vraagteken, met een puntje eronder dat eruitzag alsof het een koffer droeg.
Ik bekeek het. Het was schattig. Het was zelfs, ik durf het te zeggen, geslaagd. Het stelde de vraag die ik niet durfde op te schrijven: wie bent u? Maar het stelde die vraag zoals je ze stelt aan een kind dat verstoppertje speelt: zonder te eisen dat het tevoorschijn komt.
In Brussel-Centraal stond ik op tijd op, legde het boek in het midden van de bank en stapte uit zonder om te kijken. Ik begon eraan gewend te raken.
Woensdag lagen er twee boeken op mijn plaats.
Eerst het mijne: Een heel leven voor je, met zijn koffievlek en zijn boodschappenlijstje van 2019. Ik sloeg het open op pagina 47. Mijn treintje stond er. Onder mijn treintje: niets. Geen woord. Ik voelde een teleurstelling die zo hevig was dat ik me ervoor schaamde, tot ik het andere boek opmerkte.
Het lag op het mijne, een beetje scheef. Ook een pocket, maar uit een ander tijdperk, met zo'n kaft uit de jaren tachtig die je vindt bij de tweedehandsboekhandels in de rue de la Croix, in Namen, voor twee euro en een beetje stof: Het schuim der dagen, van Boris Vian. Het was gelezen, veel, maar met zorg. De rug was soepel, niet gebroken. Het rook naar oud papier en, daaronder, naar iets anders, iets houtigs, warms, zoals de binnenkant van een vioolwinkel.
Ik sloeg de kaft open. Op het schutblad, met potlood, in het schuine handschrift:
“Uw trein beviel me. Er ontbrak een wagon aan. Hier is hij.”
En zijn handtekening eronder. Ik begon die katapult wel charmant te vinden.
Ik drukte het boek tegen me aan als een schoolmeisje, wat belachelijk is als je eenendertig bent, in een trein vol Europese ambtenaren. Toen ging ik zitten, heel waardig, en las ik de eerste bladzijden nog voor de trein vertrok.
Ik kende Het schuim der dagen natuurlijk. Iedereen kent het, of denkt het te kennen: je hebt het op je zestiende gelezen, je herinnert je een waterlelie, een muis en een einde waarbij je moet huilen. Ik had het op mijn zestiende gelezen, ik had de waterlelie onthouden, de muis en het einde, en verder niets. Ik was vergeten dat het zo grappig was. Ik was vergeten dat het zo teder was.
En vooral was ik de pianocktail vergeten.
De pianocktail is die piano die Colin heeft uitgevonden, waarbij elke noot overeenkomt met een drankje, zodat je een cocktail krijgt als je een stuk speelt. Ik schaterde het uit tussen Ottignies en Brussel-Luxemburg, toen Colin zijn machine uitlegt. En in de kantlijn, er vlak naast, stond een woord in potlood. Geen verbetering, deze keer. Een bekentenis.
“De enige piano ter wereld die ik zou weigeren te stemmen.”
Ik vond het grappig. Ik dacht: hij heeft humor, hij houdt van muziek, hij weet genoeg van piano's om te weten dat je ze stemt. Ik dacht dat het een grapje van een belezen man was. Verder dacht ik niets. Ik vraag me vandaag nog af hoe je een waarheid zo lang in je handen kunt houden zonder ze te zien.
Ik las verder. Er stonden nog andere woorden, niet veel, ver uit elkaar, als witte kiezelsteentjes in een bos. Een licht streepje onder een zin over de sneeuw. Een piepklein uitroepteken naast een passage over de muis. En een paar bladzijden verder deze woorden, heel klein: “Hier: lees drie regels lager verder.” Dat deed ik. Uiteraard.
De spelregels ontstonden vanzelf, zoals ze ontstaan in een zandbak tussen twee kinderen die niet dezelfde taal spreken. Niemand sprak ze uit. Iedereen hield zich eraan.
Maar één boek tegelijk. Potlood, nooit balpen. Ik liet het in Brussel-Centraal op de bank liggen als ik uitstapte; het kwam terug op mijn plaats, een of twee ochtenden later, als ik rijtuig 4 binnenkwam. Ik wist niet hoe. Ik wilde het niet weten. Ik heb nooit geprobeerd te blijven zitten om te kijken, of op de loer te liggen, of expres mijn halte te missen. Er zijn goocheltrucs waarvan je het geheim niet wilt kennen.
Geen voornaam. Geen nummer. Geen rechtstreekse vraag over wie hij was: mijn vraagtekentje aan het raam van de trein was de enige geweest, en hij had er niet op geantwoord, wat ook een antwoord was.
Hij schreef. Ik tekende. Of liever: ik schreef een beetje en ik tekende veel. Een muis naast de muis. Een waterlelie in de kantlijn, met een pijltje: “die niet, die is gemeen”. En onderaan elk antwoord, als handtekening, mijn treintje. Drie rijtuigen, een ronde locomotief. Hij had zijn vorkje, ik had mijn treintje. We stonden quitte.
“U hebt een penvriend,” zei Patrick op vrijdag, terwijl hij me mijn koffie verkeerd aangaf.
Ik liet bijna het kopje vallen.
“Hoe weet u dat?”
“Ik weet niets,” zei hij. “Maar u glimlacht naar uw tas.”
“Je vindt hem leuk,” zei Inès.
“Wie?”
“Niks wie. De Lezer.”
Zij was het die hem zo noemde, als eerste. De Lezer, met een hoofdletter die je hoorde als ze het zei. De naam bleef hangen.
“Ik kan hem niet leuk vinden. Ik weet niet hoe hij eruitziet.”
“En dan? Je hebt zes jaar precies geweten hoe Thomas eruitzag, ook bij het wakker worden, en kijk waar dat je gebracht heeft.”
“Naar Lyon,” zei ik. “Nou ja, hem.”
“Precies.” Ze beet in een appel. “De Lezer, die leest tenminste. Thomas las de etiketten van ambachtelijk bier.”
Ik antwoordde niet, omdat ze gelijk had, en omdat ik er een hekel aan heb als Inès voor de middag al gelijk heeft.
“En weet je je belofte nog? Negen jaar?”
“Het gaat niet om liefde. Het gaat om literatuur.”
“Natuurlijk,” zei Inès. “Zo beginnen alle grote literaire verhalen.”
En dan was er de treinbegeleider.
Ik had maandag zijn voornaam geleerd, per ongeluk. De trein stond stil in Ottignies, en een collega in uniform op het perron had naar de open deur geroepen: “Maxime! Je reep!” en hem een mueslireep toegegooid die Maxime met één hand had gevangen, zonder zelfs maar te kijken, met het gemak van een rugbyspeler. Heel rijtuig 4 had geapplaudisseerd. Hij had gegroet, met zijn pet op zijn hart.
Maxime. Dat paste bij hem. Een voornaam die luid lacht.
Sinds maandag tekende ik hem. Niet van voren: dat had ik niet gedurfd. Van achteren, in het gangpad, de schouders in het marineblauwe jasje. Zijn profiel, gebogen over een reiziger die zijn ticket zocht. Zijn hand met het kleine controletoestel. Ik had vier bladzijden vol. Ik verstopte ze onder een egeltje.
En dit is wat ik die woensdag deed, met Het schuim der dagen op mijn schoot, terwijl Maxime door het gangpad kwam met zijn warme stem en zijn “goedemorgen, goedemorgen”: ik dacht dat hij het was.
Ik dacht het niet lang. Een seconde misschien. Maar ik dacht het, en het was een heerlijke seconde. Hij kwam tenslotte elke ochtend door rijtuig 4. Hij was er toen ik het boek vergat. Hij zag alles, hij liep overal rond, hij kon bij elke halte bij alle banken. Objectief gezien was hij de ideale verdachte. En hij had grote handen, en ik vond al vanaf de eerste dag dat het handen waren die een potlood heel fijngevoelig konden vasthouden, ondanks de mueslireep.
Hij kwam naast me staan. Ik gaf hem mijn abonnement. Hij scande het. En in plaats van verder te lopen, zoals altijd, keek hij naar het boek dat ik vasthield.
“Kijk eens aan,” zei hij. “U hebt een ander boek.”
Ik bleef met open mond zitten. De trein nam een bocht. Ergens achter me, heel ver weg, meende ik een heldere toon te horen, één enkele, als een lepeltje tegen een glas, en dan niets meer.
“Is u dat opgevallen?” kreeg ik eruit.
Maxime glimlachte, met die glimlach die tunnels verlichtte.
“Ik zie alles,” zei hij. “Dat hoort bij het vak.”
En hij gaf me een knipoog.