Hoofdstuk 3
Het koekjesblik
U gaat verder waar u gebleven was.
Het huis van Jeanne ruikt naar boenwas, koude tabak en appels.
Ik wist niet dat ze nog rookte. Op de vensterbank in de keuken staat een asbak, een echte, van dik glas, met drie peuken Belga die keurig recht zijn uitgedrukt, en ernaast een doosje lucifers van de frituur, alsof ze zo terugkomt. De appels liggen in de berging, op rekken, gerimpelde renetten op een rij, op grootte. Ze legde ze op grootte. Natuurlijk.
Ik heb hier vannacht geslapen, na de begrafenis, in de logeerkamer waar ik sliep toen ik zes was en waar nog altijd dezelfde oranje gehaakte sprei ligt. Ik heb geen oog dichtgedaan. Niet van verdriet. Van de stilte. In Brussel is er altijd geluid, een sirene, een buurman, de koelkast. Hier is de stilte om twee uur ’s nachts zo volkomen dat je je eigen bloed hoort, en zeshonderd meter verderop, achter drie hagen en een boomgaard, staat een huis waarvan ik met mijn ogen dicht de plattegrond zou kunnen tekenen.
Ik heb het licht in de gang laten branden. Er was maar een lampje van vijfentwintig watt. Ik heb ernaar gekeken tot het ochtend werd.
Notaris Hanquet ontvangt me maandag om negen uur op zijn kantoor in Walcourt, een bakstenen herenhuis met een koperen naambord en een secretaresse die me koffie aanbiedt in een kopje met schoteltje.
Hij is een man van een jaar of zestig, mager, met een schildpadbril die hij afzet om te lezen en weer opzet om te praten, zodat hij het hele gesprek lang met dat ding in de weer is. Hij legt uit dat mijn grootmoeder vier jaar geleden een eigenhandig testament bij hem in bewaring heeft gegeven en dat ze me het huis in de rue du Moulin nalaat met alles wat erin staat. Er is een kleine spaarrekening, die naar de kosten gaat. Er zijn geen andere reservataire erfgenamen: mijn vader was haar enige zoon.
“Ze heeft er een wat bijzondere clausule aan toegevoegd,” zegt hij.
Hij zet zijn bril af. Hij leest.
“‘Ik vraag dat mijn kleindochter Lise het huis zelf leeghaalt. Zijzelf, en niemand anders vóór haar. Ik vraag dat niemand binnen wordt gelaten, familie noch dorpsgenoten, voordat zij alles heeft gezien.’”
Hij zet zijn bril weer op.
“Ik moet u zeggen, mevrouw, dat uw stiefvader vrijdag de tiende op kantoor is langsgekomen, de dag na het overlijden. Hij bood aan de verhuizing te regelen met de vrachtwagens van zijn bedrijf, om u die moeite te besparen, aangezien u ver woont. Hij leek oprecht behulpzaam te willen zijn. Ik heb hem die clausule voorgelezen, en hij begreep het heel goed.”
“Hij begreep het heel goed,” herhaal ik.
“Volkomen. Hij zei dat hij de laatste wil van de Jeanne respecteerde. Zo noemde hij haar: de Jeanne.”
Ik teken de aanvaarding van de nalatenschap. Ik teken voor ontvangst van de sleutels, een bos van zeven sleutels waarvan ik er maar twee ken. Notaris Hanquet brengt me naar de deur, en op de drempel, als hij me de hand schudt, houdt hij die een seconde te lang vast.
“Ze heeft me iets gezegd, de dag van het testament. Ik heb het niet genoteerd, want het was niet juridisch. Ze zei: ‘Ze zal het begrijpen. Dat kind heeft altijd alles begrepen, en daar zit hem nu net het ongeluk.’”
Hij laat mijn hand los.
“Veel sterkte, mevrouw Dervaux.”
Ik ben de hele week bezig het huis leeg te halen.
Ik heb het kantoor laten weten dat ik er niet ben. Ik heb vijf dagen verlof genomen, de eerste in achttien maanden, en Marc, de vennoot onder wie ik werk, zei aan de telefoon dat het geen probleem was, neem de tijd die je nodig hebt, en hij zei het met die licht verbaasde stem die je opzet wanneer je ontdekt dat een collega familie heeft.
Jeanne bewaarde alles. Niet zoals een oude vrouw die alles opstapelt: zoals een fourniturenverkoopster die rangschikt. De potten knopen op kleur en op doorsnede. De elektriciteitsfacturen per jaar, in kartonnen mapjes met het jaartal erop in viltstift. De foto’s in schoenendozen, met op de achterkant, in potlood, de namen van iedereen. Ik vind mijn vader op zijn derde, zijn tiende, zijn twintigste, op zijn trouwdag, met mijn moeder in een witte jurk, lachend. Ik vind een foto van mij op mijn vierde op zijn schouders, op de dijk van Blankenberge. Ik kijk er lang naar. Ik herinner me niets van die dag. Ik herinner me bijna niets van vóór mijn zevende. Het is alsof mijn geheugen is afgezaagd op de maat van een keukendeur.
Ik vul zakken. Ik maak stapels: houden, weggeven, weggooien. De stapel houden blijft heel klein. Ik pak het servies in voor het Rode Kruis. Ik breng de kleren naar de frituur, waar de uitbaatster, Josiane, die minstens zeventig is en nog altijd hetzelfde schort draagt als twintig jaar geleden, me vertelt dat ze een nichtje heeft dat rommelmarkten doet. Ze kijkt me aandachtig aan terwijl ze de zakken aanneemt.
“Jij bent het kleintje van Nadine.”
“Ja.”
“Je bent groot geworden.”
“Dat hoort zo.”
Ze lacht. Ze heeft een gouden tand links. Ze geeft me een puntzak friet waar ik niet om heb gevraagd en wil niet dat ik betaal.
“De Jeanne kwam elke vrijdag. Middelgrote puntzak, andalousesaus. Veertig jaar lang, elke vrijdag. Ze had het over jou.”
“Over mij?”
“Aan één stuk door. Ze zei dat jij in Brussel het geld van grote bedrijven natelde. Ze was er trots op, weet je. Ze zei: mijn Lise vindt de fouten die niemand anders vindt.”
Ik eet de friet in de auto op. Ze is gloeiend heet en te zout, precies zoals toen ik negen was.
Donderdagavond vind ik het blik.
Het is niet verstopt. Dat is het eerste wat me opvalt: het is helemaal niet verstopt. Het staat onder de gootsteen in de keuken, achter de schoonmaakmiddelen, helemaal achteraan, waar je bergt wat je nodig hebt maar niet wilt zien. Een koekjesblik van Delacre, het grote, vierkante, van blik, met een tekening van kersenbloesem die door de jaren is weggesleten. Ik heb het honderd keer gezien toen ik klein was. Toen stond het op het dressoir en zaten er koekjes in. Ze gaf me er twee, niet meer, een met confituur en een met chocolade.
Het is zwaar. Ik zet het op de keukentafel. Het deksel verzet zich en schiet dan in één keer los, met een geluid van blik.
Er zitten geen koekjes in.
Er zit een grijze kartonnen map in, dichtgehouden met een elastiek. Daaronder een schrift. Een echt schoolschrift, een Atoma met ringen, met grote ruiten en een blauwe plastic kaft, dik, opgezwollen, zoals schriften die te vaak zijn opengeslagen.
Ik maak eerst de map open. Er zitten administratieve papieren in. Een proces-verbaal van verhoor van de politie, uit 2003, met het briefhoofd van de politiezone. Een brief van het parket van Dinant, ook uit 2003, twee alinea’s: geseponeerd, reden: onvoldoende bezwaren. En een fotokopie van enkele bladzijden, onder een paperclip, die ik niet meteen begrijp. Vredegerecht Florennes-Walcourt. Beraadslaging van de familieraad. Maart 1999. Mijn naam, als minderjarige onder voogdij. De naam van mijn moeder, als voogdes. Een lijst van zes namen, de leden van de raad, en daartussen, op de vierde plaats, Dervaux Jeanne, grootmoeder langs vaderszijde. Een bedrag in Belgische frank. Een bedrijfsnaam. Delcourt Construct. Termen die ik door mijn werk uit het hoofd ken en die daar, op die vergeelde fotokopie, in die keuken, nergens aan blijven haken: inbreng in geld, inschrijving, aandelen op naam.
Ik denk: de nalatenschap van papa. Toen kwam er, als een ouder stierf, een familieraad samen bij de vrederechter om te beslissen over het geld van de kinderen; Jeanne had er deel van uitgemaakt, daarom had ze een kopie bewaard. De verzekering. Mijn moeder zal het geld ergens hebben belegd, dat is normaal, dat doe je. En ze heeft het in het bedrijf van haar nieuwe man gestoken, en het bedrijf is gegroeid, en dat is het. Daar is het naartoe gegaan. Het verbaast me niet. Ik ben niet eens boos. Ik doe de paperclip er weer op. Ik leg de fotokopie terug onder het proces-verbaal.
Pas vijf weken later zal ik er weer aan denken. Het is de enige fout in dit hele verhaal die ik mezelf echt kwalijk neem: ik had de sleutel in mijn hand, en ik heb hem aangezien voor een ontvangstbewijs.
Ik sla het schrift open.
Het is tot de laatste bladzijde volgeschreven, in een schuin, regelmatig handschrift, met blauwe inkt, soms zwarte. Het handschrift van een vrouw die in de jaren veertig met een kroontjespen heeft leren schrijven en dertig jaar lang het kasboek van een fourniturenwinkel heeft bijgehouden. Elke aantekening begint met een datum, onderstreept. Elke aantekening is drie regels lang, vijf regels, soms maar één.
Ik lees de eerste bladzijde. Dan de tweede. Dan haal ik een stoel, omdat ik merk dat ik sta.
21 december 1999. Twee blauwe vingers op de linkerarm, bovenaan. Als een hand die geknepen heeft. Ik heb het haar gevraagd. Ze zei dat ze tegen de garagepoort was gebotst. Er is geen garagepoort op die hoogte.
8 februari 2000. Ze eet mijn koekjes niet meer op. Ze steekt ze in haar zak voor later. Ik vroeg voor wie. Ze zei voor als er geen zijn.
17 maart 2000. Ze wil ’s avonds niet meer naar huis. Ze vroeg of ze hier mocht slapen. Nadine zei nee, dat je haar geen slechte gewoonten moest aanleren. Roger is haar zelf komen halen. Hij heeft me een fles porto gebracht om me te bedanken dat ik haar had opgevangen.
6 november 2000. Het kleintje loopt als een oude vrouw. Ze zegt dat ze buikpijn heeft. Nadine zegt dat het van het groeien is. Ze is acht.
Ik blader verder. Ik lees niet meer, ik kijk alleen nog. De data vliegen voorbij. 2001. 2002. Pols in het gips. Van de fiets gevallen, zeggen ze. Ze heeft geen fiets. 2003. Een hele bladzijde, dicht beschreven, zonder marge, de inkt harder aangezet: Vandaag ben ik naar de rijkswacht geweest. Politie, zeggen ze nu. Ik heb alles verteld. En drie weken later één regel: Geseponeerd. Hij heeft me het huis verboden. En dan, vanaf daar, bladzijden en bladzijden lang, bijna steeds dezelfde zin, met tussenpozen, met piepkleine verschillen, als een gebed:
Gezien bij de bus. Ze zag er moe uit.
Gezien bij de bus. Ze zat te lezen.
Gezien bij de bus. Ze heeft me niet gezien.
Gezien bij de bus. Rode sjaal. Ze houdt haar linkerarm tegen zich aan.
Ik tel de aantekeningen. Ik kan het niet laten. Ik ben er een uur mee bezig, met een potlood, en zet streepjes in de marge van een elektriciteitsfactuur uit 2011. Het zijn er tweehonderdveertien.
Tweehonderdveertien data. Tien jaar. Een oude vrouw die zag, die wist, die opschreef, die één keer naar de politie is gegaan en naar huis is teruggestuurd, en die is blijven opschrijven, omdat dat het enige was wat ze haar niet konden verbieden. Terwijl ik, zeshonderd meter verderop, de konijnen op een muur telde.
De laatste aantekening is van oktober 2009. Ze is weg. Naar Thérèse, in Namen. Ze is er vanaf, gelukkig voor haar. God behoede haar, ik heb het niet gekund.
Daaronder, in een andere inkt, in een beverig handschrift, recenter, veel recenter, misschien van deze winter:
Lise. Ik heb het niet gekund. Maar ik heb alles opgeschreven. Doe er iets mee.
Het is drie uur ’s nachts als ik het schrift dichtdoe.
Het is koud in de keuken. Ik heb geen kolen meer in de kachel gedaan. Buiten steekt een kat de boomgaard over. Het licht uit de gang legt een gele baan over de tegels, tot aan mijn voeten.
Ik sla het schrift weer open op de eerste bladzijde. Ik had het daarnet niet gezien toen ik het opensloeg: de eerste aantekening staat op de binnenkant van de kaft, linksboven, nog vóór de eerste bladzijde, alsof ze nog niet wist dat ze aan een schrift begon. Alsof ze het gewoon ergens had willen noteren, maakt niet uit waar, om het niet te vergeten.
De inkt is wat verbleekt. De datum is twee keer onderstreept.
14 september 1999. Het kleintje heeft een blauwe plek achter haar oor. Ze zegt dat ze gevallen is.
Ze valt nooit.